Κριτικές βιβλίων

ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ
25 Μαρτίου 1982
<<ΜΕΤΑ ή 29η>> (Ιωλκός,1982)

Δεύτερη συλλογή του ποιητή, η πρώτη (Λύπες, 1970) βεβαίωνε τη δυναμική του να πλησιάζει οτι συνέθετε αυτό που προκαλούσε τον έσω του κόσμο, η τωρινή επιβεβαιώνει τη δύναμη του να χωρεί σε ανίχνευση του αιτίου που αποκαλύπτει το εντός του κόσμου συντελούμενο πάθος.
Έτσι ο ποιητικός λόγος (καθαρμένος απο τα περιττά συναισθήματα) γίνεται ανατομικό νυστέρι, χωρεί ως το κόκκαλο, προσφέρει στοιχεία και αυτά, μετά απο σωστή ανάπλαση, διαγράφουν, προβάλλουν κι επεξηγούν το σύνθετον την έσω ανησυχία.

Αυτή που μπορεί να φθάσει στην ενορχήστρωση του επιμυθίου; Εναποθέτω στην ευθύνη το δισταγμό που θυμάται.

Αυτή που διατάζει εγρήγορση για να μη φθάσει η λήθη, για να είναι δυνατός ο αφορισμός του <<Μην>>, που επιτάσσει αποφυγή ύπνου, αποφυγή λησμονιάς. Θα μπορούσε πολλά να πετύχει ο άνθρωπος αν του ήταν δυνατόν να μην παραδίνεται στον ύπνο, να μην φθάνει εως εκεί που με το να ξεχνά παραδίνεται στην πλύση εγκεφάλου.

Επιφανειακά απαισιόδοξος ο ποιητής, στην ουσία δεν είναι παρα ένας σκεπτικιστής, ανθρωπός που πορεύεται περισσότερο με την τακτική του Θωμά και λιγότερο μ’εκείνη του Πέτρου.

Έτσι η ποίηση του γίνεται όργανο ενδοσκοπίσεως μιας αυτογνωσίας που ακριβώς επειδή μας λείπει, μας κάνει ευάλωτους, στην ουσιά υποκείμενους σε άλωση και αποπροσανατολισμό.

Μια γερή φωνή υγιής, κρύβεται εδώ. Μια φωνή που έχει και το κουράγιο και το σθένος να αποκαλύπτει οτι οι άλλοι κρύβουν, με την πεποίθηση οτι πέρα απο τον εαυτό τους ξεγελούν και τους άλλους. Γι’αυτό το όλο αυτής της ποιήσεως δεν αποτελεί απλή προσθήκη στον ποιητικό μας χώρο, αποτελεί απόδειξη θεμελιώσεως μιας φωνής που πολλά μπορεί να περιμένει κανείς απο αυτήν.

ΑΓΓΕΛΟΣ ΦΟΥΡΙΩΤΗΣ

 


 

ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΤΟΜΕΣ
1983, Τεύχος 85
<<ΜΕΤΑ ή 29η>> (Ιωλκός,1982)

Η ποιητική αγωνία στοιχειοθετείται, χωρίς αμφιβολία, σε κώδικα που αποκρυπτογραφείται δύσκολα. Δεν είναι λίγες οι φορές που ο ποιητής κρύβει εντελέστερα το πρόσωπο του μέσα στο ποιητικό κείμενο. Νομίζω οτι ο Τρύφων Ζαχαριάδης κατέχει πολύ καλά αυτή τη μέθοδο. Γι’αυτό και μόνο πολύ έμμεσα αφήνει να φανεί η ποιητική συνθήκη: Αργή αποξήρανση της ύπαρξης και εξοβελισμός του πραγματικού. Το ποιητικό υποκείμενο μετεωρίζεται συνεχώς μεταξύ εγκεφάλου και σώματος. Είναι επίσης παρούσα μια πολιτική στάση αντικρατισμού, στάση που αν δεν υποβάλλει οπωσδήποτε εγκρίνει τη συνολική ρήξη με το κράτος – Λεβιάθαν. Ακόμη η ερωτική χειρονομία ως σύνοδο φαινόμενο διαπερνά ολόκληρη τη συλλογή με μέσα, σχεδόν πάντα, τυραννικά.

Η γλώσσα του ποιητή είναι γλώσσα ψυχρού δοκιμίου στο υπόστρωμα της εντούτοις τρέφονται τα αρχέτυπα του λαϊκού πανηγυριού. Οι τρόποι της λαϊκής, σαφώς προσφυγικής, ομιλίας, ένας ζων παγανισμός, οι ήχοι των σαλονιών του παρελθόντος, προσδιορίζουν τις αφετηρίες και κάποτε τις πηγές της γλώσσας αυτής. Ας σημειωθεί οτι ο Τ. Ζαχαριάδης αντλεί με επιμονή απο το υλικό του κοινωνικού και καθημερινού χώρου σρο σχήμα: Λαϊκή δράση – λειτουργία – τελετουργία. Η διεργασία στην οποία εξαναγκάζει αυτό το υλικό δεν έχει να κάνει ούτε με τον σοσιαλιστικό ρεαλισμό ούτε με την <<κατανοητή>> ποίηση. Η σχέση του ποίητη με τη μήτρα του υλικού του είναι μια σχέση χρήσης. Γιατί το contrast των συμβόλων προκαλεί τη ριζική ανατροπή της ιδεολογίας που παράγουν. Έτσι και υπηρετείται η είρωνία και η παλλινδρόμηση του ιστορικού εγώ.

Η ενότητα <<Ευνουχίστε τον>> είναι η κορύφωση της <<Μετά ή 29η>>. Η σύγχρονη ελληνική συνείδηση προβάλλει στον δυτικό χώρο, όσα με τρόπο στραβό και μισό κράτησε στη μνήμη της για την όποια ελληνική ανατολή. Ο ποίητης εδώ συγκεράζει τη χριαστινική λειτουργία, το μεταναστεύον ανα την Ευρώπη <<έθνος>>. τις βυζαντινές μνήμες, διακόπτοντας για ν’ αφήσει το ταραγμένο όνειρο να εισβάλλει και προκαλώντας όλο και περισσότερες γωνίες σε μια γλώσσα που στην επιφάνεια της μόνο δείχνει παρατακτική. Ταυτόχρονα γυρίζει ξανά και ξανά στον εξαντλητικό σαρκασμό.

Ο αναγνώστης εισπράττει μιαν αναίτια ελευθερία. Διαπιστώνει τις ρωγμές της συνείδησης και αφήνεται στο κίβδηλο της πραγματικότητας.

ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

 


 

ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΑΥΓΗ ΚΥΡΙΑΚΗΣ
20 Μαρτίου 1988
<<Περίπτωση για νηφάλιους>>
ΤΡΥΦΩΝ ΖΑΧΑΡΙΑΔΗΣ

Παιχνίδι με το όνειρο

Πεζολογία στην ποίηση ή ποιητικό πεζό;
Το ερώτημα είναι παλιό, σχεδόν οσο και η απελευθέρωση των ειδών απο τους τυπικούς κανόνες της γραφής.

Ωστόσο, το ίδιο ερώτημα απέχει πολύ απο την πραγματικότητα των κειμένων, που στις σοβαρές περιπτώσεις υπερβαίνουν τις θεωρητικές διακρίσεις (κυριαρχία των πεζών ή των ποιητικών στοιχείων) και υποβάλλουν δια μιας τον αναγνώστη στο κλίμα και στο βαθύτερο, εσωτερικό ρυθμό του κόσμου τους. Βέβαια η ανεπιφύλαχτη αισιοδοξία δεν δικαιολογείτε όταν εξετάζει κανείς συγκεκριμένα δείγματα, που παρουσιάζουν κατα καιρούς οι νεότατοι δημιουργοί.

Οι εύκολες (μέχρι και τελείως ανυποψίαστες) λύσεις, τα σφάλματα στην τεχνική, οι αδράνειες των συμβιβασμών αποτελούν συχνά τα μοναδικά χαρακτηριστικά πολλών φιλόδοξων προσπαθειών. Ευτυχώς όχι πάντοτε.
Και αυτό ακριβώς το γεγονός δίνει νόμιμη υπόσταση σε συζητήσεις για τη σύμμιξη και την αλληλοτροφοδοσία των ειδών.
Η πρόσφατη σύνθεση του Τρ. Ζαχαριάδη προκαλεί σχετικά ερεθίσματα και προσφέρει ικανοποιητικές απαντήσεις.

Στο κεντρικό μύθο του πεζογραφήματος εγγράφονται παραπληρωματικά ορισμένα ακόμη ψήγματα πλοκής, τα οποία είτε παράγουν κατα τμήματα την ανέλιξη της βασικής δράσης είτε βοηθούν σε μια διαρκή αναδιάταξη (που με άλλα λόγια σημαίνει επανάγνωση) της. Οι πρωταγωνιστές χωρίς να χάνουν το θεμελιώδες σχήμα τους αποκτούν σε αρκετά σημεία νέες μορφές, ενώ ο εσωτερικός μονόλογος εμφανίζεται πολλές φορές ως αντικειμενική αφήγηση. Προσωπικές μνήμες, μαύρα όνειρα, ψευδαισθήσεις, οράματα που γεννιούνται μέσα στην πραγματικότητα ακολουθούν τον ήρωα σε κάθε του βήμα. Και ενώ το περιβάλλον σχηματιζεται με ρεαλιστικούς όρους, οι σχέσεις που διαμορφώνονται στο εσωτερικό του διαφεύγουν ακατάπαυστα προς την περιοχή του ονείρου και του εφιάλτη.

Με τον τρόπο αυτό, ο συγγραφέας κατορθώνει, απο την πλευρά της θεματογραφίας, να αποδώσει ένα περίγραμμα απο κοινωνικά θραύσματα, που φθάνουν κατατεμαχισμένα στη συνείδηση του υποκειμένου και ταυτόχρονα, να ανακινήσει όλη την εσωτερική ένταση του τελευταίου.

Παράλληλα, στο επίπεδο της τεχνοτροπίας ο Τρ. Ζαχαριάδης επιχειρεί, και εν πολλοίς ολοκληρώνει, μια σύνθεση όπου ο λόγος του εγώ παρεισφρύει στη γλώσσα του εμείς και τανάπαλιν. Έτσι ο ρεαλισμός της εξ αντικειμένου περιγραφής γίνεται η άλλη όψη της ομιλίας του ασυνείδητου και του συνειρμού.

Δεν λείπουν το πικρό χιούμορ, το νοητικό παιχνίδι, ο αυτοσαρκασμός και η ειρωνία. Στοιχεία ιδιαιτέρως σημαντικά που, λειτουργώντας σε ικανοποιητικό βαθμό σε αντιστοιχία προς τις γενικές κατευθύνσεις της σύνθεσης, προσδίδουν αέρα, χάρη στις ευχάριστες αναπνοές στην αφήγηση. Εκείνο το οποίο καθιστά ενδιαφέρον το βιβλίο είναι η ικανότητα του συγγραφέα να περνάει σχετικά άθικτος απο τις συμπληγάδες του ποιητικίζοντος ύφους και των συμβολοποιητικών προθέσεων, παραδίδοντας εν τέλει στα χέρια του αναγνώστη ένα αν μη τι άλλο, ζωντανο κείμενο.

ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ

 


 

ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ
19 Ιανουαρίου 2010
«Απο τη μήτρα εώς το θάνατο»
Τρύφων Ζαχαριάδης «Ποιος εκπαιδεύει συναισθηματικά ποιον. Μια ψυχαναλυτική ανίχνευση των αλληλεπιδράσεων», Εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2009

«Σταμάτησέ μου την καρδιά, /και θα καρδιοχτυπώ με το κεφάλι./
Κι αν κάμης το κεφάλι μου σύντριμμα, στάχτη, /εγώ μέσα στο αίμα μου θα σ’ έχω πάλι»
RainerMariaRilke από το «Βιβλίο των Ωρών», μετάφραση Κωστής Παλαμάς

Δεν είναι μόνο γιατί το βιβλίο του Τρύφωνα Ζαχαριάδη απευθύνεται στον καλλιεργημένο αναγνώστη, όπως γράφει στον πρόλογό του ο Ματθαίος Γιωσαφάτ, που αρχίζω με τους παραπάνω στίχους αυτό το σημείωμα. Ο τρόπος της διατύπωσης των όρων και εννοιών της ψυχανάλυσης γίνεται στο έργο του με τόση σαφήνεια και ευστοχία, που ο αναγνώστης ο οποίος ενδιαφέρεται να προσεγγίσει τις σχέσεις όχι μόνο γονέων-παιδιού, αλλά και των ίδιων των γονιών ως προσώπων, θα βρει εδώ απάντηση σε πολλά ερωτήματά του. Γραμμένο σε μια γλώσσα η οποία συχνά θυμίζει λογοτέχνημα, αυτή η ψυχαναλυτική ανίχνευση διατρέχει όλο το φάσμα των ανθρωπίνων σχέσεων, βάζοντας βαθιά το νυστέρι στο αθέατο μέρος της ανθρώπινης ύπαρξης, την ψυχή. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Τρύφων Ζαχαριάδης ξεκίνησε την παρουσία του στα γράμματα με μια ποιητική συλλογή, τις «Λύπες», που όταν εκδόθηκε, περίπου σαράντα χρόνια πριν, όταν ο συγγραφέας βρισκόταν σε εφηβική ηλικία, εντυπωσίασε με την ωριμότητα και την αισθαντικότητά της.

Φάσεις ζωής και θάνατος

Αρχίζω την παρουσίαση του βιβλίου, «Ποιος εκπαιδεύει συναισθηματικά ποιον», από το τελευταίο κεφάλαιο που πραγματεύεται τη συντροφικότητα και τον αποχωρισμό. Το μυστήριο του θανάτου, σε πλήρη αντίθεση αλλά αναπόσπαστα δεμένο με εκείνο της ζωής, παρόλο που οι ανθρώπινες σχέσεις έχουν αλλάξει, εξακολουθεί να αφορά και να επηρεάζει τα μέλη της οικογένειας. Η αποκοπή του ομφάλιου λώρου, που σηματοδοτεί την αυτονομία του παιδιού με το ξεκίνημα τoυ δικού του βίου, δεν απαλλάσσει από την οδύνη (η οποία συχνά μεταβάλλεται σε ανακούφιση) για τη σωματική και οριστική απομάκρυνση του άλλου. «Ολη η ανθρώπινη διαδρομή χρωματίζεται από την προσπάθεια να μάθουμε να ζούμε με άλλους και κατόπιν να αντέξουμε τον αποχωρισμό τους», γράφει ο Τρύφων Ζαχαριάδης. Επιστέγασμα των κεφαλαίων που προηγήθηκαν και πραγματεύονταν από τη «συμβίωση» στη μήτρα, τη διαμόρφωση του χαρακτήρα και της συμπεριφοράς του βρέφους και τη συντροφικότητα ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας, μέχρι τη σεξουαλικότητα και το οιδιπόδειο, τον γάμο και τις διαπροσωπικές σχέσεις, ο θάνατος ως η πλέον δραματική μορφή αποχωρισμού προσεγγίζεται με τρόπο ο οποίος βοηθά στην κατανόηση των μεγάλων καθημερινών πληγών του σύγχρονου ανθρώπου, δηλαδή του άγχους, του φόβου, του πένθους.

Η λύση του κόμπου

Η κληρονομιά που υποχρεωτικά αποδεχόμαστε από τους γεννήτορες συνοδεύει σ’ όλο το φάσμα της όχι μόνον το παιδί αλλά και τον ενήλικα. Ο συγγραφέας, με γερό γνωστικό οπλοστάσιο και μεγάλη κλινική εμπειρία, πιστεύει ότι αυτό το κληροδότημα πρέπει να πάψει από ένα σημείο και έπειτα να γίνεται αποδεκτό και ότι η «συμβίωση χρειάζεται επιτέλους να έχει αρχή και τέλος».

Οι ατομικές περιπτώσεις αναλύονται μέσα από παραδείγματα στα οποία καταγράφονται πραγματικά περιστατικά που καταδεικνύουν τη σημασία του βιώματος στην πορεία της ανθρώπινης ψυχής, και η διορατικότητα του αναλυτή έχει εδώ πρωτεύοντα ρόλο. Οι έφηβοι, οι νέοι και οι ενήλικες που αναζητούν τη λύση του κόμπου δεν προστρέχουν ως «ασθενείς» με τη στενή και τετριμμένη έννοια του όρου, αλλά κυριολεκτικά ως πλάσματα, δημιουργήματα άλλων – ανθρώπων και συνθηκών που υπαγόρευσαν τις ανάλογες συμπεριφορές. Επιθυμία τους είναι να αισθανθούν καλά, να θεραπευθούν, όμως ο στόχος του αναλυτή είναι να τους μάθει να ζουν αρμονικά με την πληγή, η οποία μπορεί να επουλωθεί, αν και τα ίχνη της, η ουλή, είναι σχεδόν σίγουρο και εκ των πραγμάτων αδύνατο να εξαφανιστούν.

Λογοτεχνική αφήγηση

Δεν είναι τυχαίο ότι ο συγγραφέας, μαζί με την ψυχαναλυτική ορολογία, χρησιμοποιεί συχνά λέξεις όπως πρόγονοι-απόγονοι, γεννήτορας-εκπαιδευτής, εγκατάλειψη, «εσωτερικό παιδί», πλάνη, ροκανίζει, φροντιστής-εξουσιαστής, επιθετικότητα, απομονωμένος άνθρωπος, άριστη ματαίωση, αγαπημένα δεδομένα. Η δομή του πονήματός του εκτός από επιστημονική είναι, όσον αφορά στη ροή της αφήγησης, σχεδόν λογοτεχνική. Στο κεφάλαιο «Σεξουαλικότητα: η παράμετρος της διαμόρφωσης» η προσέγγιση διερευνά την τάση της οικογένειας και της ευρύτερης κοινωνικής ομάδας (σχολείο, παρέες, θρησκευτική κοινότητα) να κάνει το παιδί αλλά και τον ενήλικα «να κρύβεται» και πώς αυτό μπορεί να οδηγήσει στη διαταραχή. Ο Τρύφων Ζαχαριάδης καταλήγει στο συμπέρασμα ότι το πάθος για αναγνώριση και κατά συνέπεια για εξουσία, που προκαλεί σε κάποιους ηδονή, αλλά στους περισσότερους -όπως χαρακτηριστικά τονίζει- φέρνει απόγνωση και καταπίεση, είναι «αποδεκτό συμβάν εσωτερικής εκδήλωσης». Ενώ, αντίθετα, η έκφραση της σεξουαλικότητας αποτελεί για τους περισσότερους μια μη αποδεκτή, απορριπτέα συμπεριφορά. Νομίζω ότι τα παραδείγματα στη σύγχρονη κοινωνία και ό,τι βιώνουμε στην καθημερινότητά μας επιβεβαιώνουν την παραπάνω θέση.

ΒΕΡΟΝΙΚΗ ΔΑΛΑΚΟΥΡΑ

 


 

ΕΘΗΜΕΡΙΔΑ ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, ένθετο «ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ»
20 – 21 ΜΑΡΤΙΟΥ 2010
«Ποιός εκπαιδεύει συναισθηματικά ποιόν» (Ελληνικά Γράμματα)

«Μια ψυχαναλυτική ανίχνευση των αλληλεπιδράσεων»

Ο οικογενειακός πλανήτης είναι πολλά πολλά πρόσωπα που βρίσκονταικαι ξαναβρίσκονται. Οι ρόλοι που παίζονται και οι τύποι των σχέσεων εναλλάσονται σε μια διαδρομή σύντομης και δυσεύρετης ισορροπίας. Οι συναισθηματικές αλληλεπιδράσεις και τα διδάγματα καταλήγουν να φτιάχνουν σώματα που συστήνονται σε οικογένεια που προεκτείνεται σε κοινωνία. Η σωστή συναισθηματική εκπαίδευση θα φτιάξει έναν άνθρωπο ολόκληρο, που θα περιέχει τους ρόλους που σηματοδότησαν την ωρίμανσή του αλλά που δεν κλείδωσαν τις χαρακτηρολογικές προσδοκίες του. Ένα εργαλείο κατανόησης και διαλεύκανσης τόσο για τον επαγγελματία όσο και για τον ερασιτέχνη. <<Κανένα «ολόχρυσο δεκανίκι» δεν προσφέρει την ικανοποίηση της «αυτόνομης βάδισης»>>.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΔΑΛΑΔΑΚΗΣ